Panden in beschermd stads- en dorpsgezicht

Nederland heeft ruim 350 beschermde stads- en dorpsgezichten. Het zijn gebieden met een bijzonder, historisch karakter. Dit kan een stad zijn, meestal is het een bepaald deel van een stad, een wijk, een dorp of een gebied hierbuiten, zoals in Fryslân Oranjewoud, met zijn vele landgoederen of Kornwerderzand, met zijn verdedigingslinie van kazematten en een sluizencomplex.

Fryslân kent momenteel 62 beschermde stads- en dorpsgezichten. Deze staan genoemd als ‘beschermd gebied’ bij het thema ‘bouwhistorie’ op de Cultuurhistorische Kaart Fryslân.

Alle rijksbeschermde stads- en dorpsgezichten in Nederland zijn door de Rijksdienst voor het Culturele Erfgoed online in kaart gebracht. U kunt ze bekijken via de link in het kader hiernaast.

Aanwijzing beschermd stads- en dorpsgezicht

Op grond van de Monumentenwet 1988 kan de minister een gebied aanwijzen als beschermd stads- en dorpsgezicht. In de officiële omschrijving van een stads- en dorpsgezicht staat dat het moet gaan om ‘groepen van onroerende zaken die van algemeen belang zijn wegens hun schoonheid, hun onderlinge ruimtelijke of structurele samenhang dan wel hun wetenschappelijke of cultuurhistorische waarde en in welke groepen zich één of meer monumenten bevinden’. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed inventariseert welke van deze gebieden in aanmerking komen voor bescherming als stads- of dorpsgezicht.
Op grond van zorgvuldig onderzoek stelt de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed een beschermingsvoorstel op, met een begrenzing en een toelichting. Dit voorstel wordt ter advisering voorgelegd aan de betreffende gemeente en provincie, de Raad voor Cultuur en de Rijksplanologische Commissie. Op grond van deze adviezen komen de bewindspersonen van VROM en OCW tot een gezamenlijk aanwijzingsbesluit. De termijn voor deze aanwijzingsprocedure bedraagt 16 maanden. Ook een gemeente kan zelfstandig een beschermd stads- of dorpsgezicht op gemeentelijk niveau aanwijzen.

Vergunning

Een beschermd stads- of dorpsgezicht is niet bedoeld als openluchtmuseum, waar niets zou mogen veranderen. Wel worden de bestaande kwaliteiten en karakteristieken extra goed bewaakt. Het historische karakter kan prima intact blijven, wanneer veranderingen zorgvuldig worden begeleid en nieuwe gebouwen zorgvuldig worden ingepast. Een gemeente moet in het bestemmingsplan aangeven via welke planologische voorwaarden de cultuurhistorische en stedenbouwkundige kwaliteiten worden beschermd. Dit bestemmingsplan moet door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed worden goedgekeurd. Bovendien wordt bij beoordeling van plannen voor een verbouwing in een beschermd gezicht door de Welstandscommissie met extra aandacht naar de gevolgen voor de omgeving gekeken. Er worden meestal speciale richtlijnen vastgesteld voor beschermde gezichten in de gemeentelijke welstandsnota.

Afbraak

Onder bepaalde voorwaarden kunnen panden in een beschermd stads- of dorpsgezicht die geen monumentstatus hebben, worden gesloopt om plaats te maken voor vervangende nieuwbouw. De gemeente moet uitdrukkelijk toestemming voor de sloop geven. Bovendien zullen de nieuwbouwplannen in het beschermd stads- en dorpsgezicht aan hogere eisen moeten voldoen dan bij nieuwbouw in niet-beschermde stads- of dorpsdelen.

Financiering

Er bestaat geen regeling die specifiek gericht is op instandhouding van panden in een beschermd stads- of dorpsgezicht. De provinciale subsidieregeling staat wel open voor alle categorieën monumenten, voor onderhoud en restauratie aan zowel rijksmonumenten als niet-rijksmonumenten. Kijk ook bij Financiering / niet-rijksmonumenten.