Wie heeft te maken met archeologie?

Rijk

Op nationaal niveau zijn er archeologische rijksmonumenten aangewezen. Deze staan in hetzelfde register en hebben dezelfde status als gebouwde rijksmonumenten. De vergunning voor wijzigingen aan archeologische rijksmonumenten wordt echter niet zoals bij gebouwde monumenten door het gemeentebestuur verleend, maar door de minister. Wie van plan is om een archeologisch rijksmonument te wijzigen, bijvoorbeeld door een fundering aan te leggen voor een nieuw huis, moet de vergunning voor een archeologisch rijksmonument bij de gemeente aanvragen. De gemeente regelt verder de procedure, maar op de vergunningaanvraag wordt door het rijk beslist.

Provincie

In de provincie Fryslân houdt de provinciaal archeoloog zich gedurende de periode van de 2010-2013 (de periode van de Nota Erfgoed 2010-2013) vooral bezig met voorlichting, onderzoek en bescherming met betrekking tot archeologische waarden. Eén van de actiepunten van de provincie is het doorontwikkelen van de FAMKE, zoals een verdiepingsslag voor het gemeentelijk grondgebied, een actualisatie aan de hand van onderzoeken en een betere voorlichting. Want niet in alle gemeenten heeft al een verdiepingsslag plaatsgevonden. Daarnaast staat op de Cultuurhistorische kaart nog een groot aantal terreinen (zoals boerderijplaatsen en dijken) aangegeven, waar weliswaar een archeologische component aanwezig is maar die nog niet als archeologisch terrein op de provinciale FAMKE staan vermeld. Deze ‘verdieping’ en doorontwikkeling van de FAMKE kan door de provincie begeleid en gesubsidieerd worden.

Gemeente

Met de komst van de nieuwe wetgeving op het gebied van de archeologische monumentenzorg zijn de gemeenten verantwoordelijkheid geworden voor het archeologisch erfgoed. Dit brengt met zich mee dat gemeenten eigen archeologiebeleid moeten ontwikkelen. Het gemeentelijk archeologiebeleid wordt gestuurd door het beleid en de wet- en regelgeving op het gebied van de archeologische monumentenzorg van Rijk en Provincie. Op grond van de gewijzigde Monumentenwet 1988 is de gemeente in de meeste gevallen het bevoegd gezag waar het gaat om het archeologisch erfgoed binnen het gemeentelijk grondgebied. Uitzonderingen: beschermde archeologische monumenten (rijk) en ontgrondingsvergunningen (provincie). Veel gemeenten in Fryslân hebben hun archeologische taken al opgepakt. Met name waar het gaat om het laten maken van een verdiepingsslag van de Friese Archeologische Monumentenkaart (FAMKE) en het meenemen van de archeologische belangen bij nieuwe ruimtelijke plannen.

De gemeente heeft als bevoegd gezag echter ook nog andere taken op het gebied van de archeologische monumentenzorg, zoals toetsing en handhaving bij het verstrekken van omgevingsvergunningen waaraan archeologische voorwaarden zijn gekoppeld. Ook heeft de gemeente een controlerende en handhavende taak bij de uitvoering van archeologisch onderzoek, zowel in het geval van gemeentelijke projecten als die van particulieren, projectontwikkelaars of andere instanties. Denk daarbij aan het toetsen en accorderen van programma’s van eisen en onderzoeksrapporten van onderzoek dat binnen de gemeente wordt uitgevoerd of het toezicht houden op het onderzoek zelf. De gemeente is dus aansprakelijk voor de bewaking van het eigen bodemarchief.

De gemeentelijke taken op het gebied van de archeologische monumentenzorg omvatten dus een heel scala aan werkzaamheden waarvoor specifieke archeologische expertise wordt vereist. Om het gemeentelijk archeologiebeleid goed uit te kunnen uitvoeren is het voor de gemeente van belang de archeologische expertise zelf in huis te halen of elders in te huren. Het Steunpunt Monumentenzorg Fryslân te Leeuwarden biedt de gemeenten in Fryslân ondersteuning aan bij de uitvoering van het gemeentelijke archeologiebeleid. Behalve voor algemene, veelal kosteloze advisering over archeologische monumentenzorg en wet- en regelgeving, kunnen gemeenten ook bij het steunpunt terecht voor betaalde dienstverlening. Het betreft dan de meer specifieke archeologische advisering en het in opdracht van de gemeente toetsen en vervaardigen van archeologische producten. Zie ook het complete aanbod van producten en diensten op het gebied van archeologie bij het kopje Dienstverlening / Overheden op deze website.

Bewoner

Wie van plan is om werkzaamheden in de bodem uit te voeren, bijvoorbeeld een fundering aanleggen voor een nieuw huis, moet eerst nagaan of daardoor geen archeologische waarden verstoord zullen worden. De gemeente kan informatie geven over deze te verwachten verstoring. Ook kan men in Fryslân zelf al nagaan of het terrein een archeologisch rijksmonument is of een archeologisch waardevol gebied, door te kijken op de FAMKE-kaart; de Friese Archeologische Monumenten Kaart Extra. Hierop staat met kleur aangegeven voor welke gebieden bekend is dat er waardevolle overblijfselen van vroegere tijden in de grond zitten en waar verwacht wordt dat deze er kunnen zitten. Als de waarden bekend zijn, bijvoorbeeld door een eerder booronderzoek, dan is het verboden om deze waardevolle grond te ‘roeren’ (te verstoren). Als er een hoge archeologische verwachting is, geeft de gemeente aan wat de aanvrager zou moeten doen om zich ervan te verzekeren wat er in de grond zit. Meestal wordt er dan een archeologisch booronderzoek gedaan.

De aanvrager is er verantwoordelijk voor dat de aanwezige waarden niet verstoord worden. Hij moet eventueel onderzoek dan ook zelf betalen. Wanneer dit onevenredig duur wordt (excessieve kosten), kan de gemeente beslissen om bij te springen. Of de kosten als excessief moeten worden gekwalificeerd, is sterk afhankelijk van het (financiële) belang van de aanvrager, diens draagkracht, de mogelijkheden om naar een andere locatie om te zien. Dit is een afweging van de gemeente. Bij wijzigingen in een archeologisch rijksmonument moet de aanvrager een vergunning bij de gemeente aanvragen; hierop beslist de minister uiterlijk binnen 6 maanden.

Archeologische steunpunten in Fryslân

Vanuit het project ‘Frysk Erfskip’ zijn er archeologische steunpunten opgezet in Fryslân, waar men terecht kan voor informatie over interessante vondsten en andere onderwerpen uit de archeologie. Het thema van het informatiepunt past bij het gebied. Het thema ‘IJs- en steentijd’ is te zien op de volgende locaties: Informatiecentrum De Munnik (Veenklooster), Themapark De Spitkeet (Harkema), IJstijdenmuseum (Buitenpost) en VVV Bakkefean (Bakkeveen). Het thema ‘Terpen en dijken’ is te zien op de volgende locaties: BKI De Witte Klok (Oudebildtzijl), Informatiecentrum Terp Hegebeintum (Hogebeintum), Yeb Hettinga Skoalle (Firdgum) en Archeologisch Steunpunt Wijnaldum (Wijnaldum). Het archeologische steunpunt in Sneek heeft het thema ‘archeologie van Sneek en de Zuidwesthoek van Fryslân’. Het tiende archeologische steunpunt is gevestigd in het Historisch Centrum Leeuwarden en heeft als onderwerp ‘archeologie en cultuurhistorie van de Friese hoofdstad’.